EYLÜL NUR KÜÇÜK

“Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır” deriz. Oysa kahvenin hatırı yalnızca kırk yıl değil, yüzyılları aşan bir hikâyeye dayanır. Etiyopya’da birkaç keçiyle başlayan bu hikâye, Yemen’de saklandı, Osmanlı’da tartışıldı, yasaklandı ve sonunda savaş meydanlarından Avrupa’ya yayıldı.

Kahvenin keşfiyle ilgili en bilinen hikâye, Etiyopyalı çoban Kaldi’ye dayanır. Rivayete göre Kaldi, keçilerinin kırmızı meyveleri yedikten sonra gece boyunca zıpladığını fark eder. Merak edip bu meyveleri bir manastıra götürür. Keşişler önce bu çekirdekleri ateşe atar; ancak yayılan koku onları şaşırtır. Çekirdekleri ezip suyla karıştırdıklarında ise ortaya bugün bildiğimiz kahvenin ilk hâli çıkar. Belki de dünyanın en yaygın içeceği, birkaç keçinin huzursuzluğuyla başladı.

Kahve kısa sürede Yemen’e ulaşır ve burada bambaşka bir anlam kazanır. Özellikle sufi dervişler, gece ibadetlerinde uyanık kalabilmek için kahve içmeye başlar. Kahve artık bir içecekten çok bir araçtır. Ancak Yemenliler kahveyi sadece tüketmekle kalmaz; onu dünyadan da saklar. Kahve ticaretini kaybetmemek için ihraç ettikleri çekirdekleri kavurur ya da kaynatırlar. Böylece başka topraklarda filizlenmesini engellerler. Kahve satılır, ama aslında paylaşılmaz.

16. yüzyılda Yemen Valisi Özdemir Paşa, kahveyi İstanbul’a getirir. Kahve önce saraya girer. Padişah için özel olarak hazırlanan bu içecek, kısa sürede saray çevresinde yayılır. Ancak halk arasında yayılmaya başladığında kahve beklenen ilgiyi hemen görmez. Hatta bazıları onu “yanmış su” olarak küçümser.

Kahve etrafında asıl tartışma ise dini boyutta başlar. Kahvenin haram olup olmadığı uzun süre konuşulur. Bazı din adamları kavrulmuş olduğu için yasaklanması gerektiğini savunurken, bazıları sarhoş etmediği için caiz olduğunu söyler. Sonunda verilen fetvalarla kahve meşru kabul edilir ve insanlar onu daha rahat tüketmeye başlar. Kahve, Osmanlı’da önce şüpheyle karşılanmış, ama bir fetvayla hayatın içine karışmıştır.

1550’li yıllarda İstanbul Tahtakale’de açılan ilk kahvehanelerle birlikte kahve, gerçek gücünü bulur. Buralar sadece kahve içilen yerler değil; insanların buluştuğu, sohbet ettiği, şiir okuduğu ve hatta siyaset konuştuğu mekânlardır. Bu yüzden kahvehaneler kısa sürede toplumun en canlı noktalarına dönüşür. Belki de o dönemin kahvehaneleri, bugünün sosyal medyasıydı.

Tam da bu yüzden kahve ve kahvehaneler her zaman hoş karşılanmaz. Özellikle IV. Murad döneminde kahve yasaklanır. Çünkü mesele artık sadece bir içecek değildir; insanların bir araya gelip düşünmesi ve konuşmasıdır. Demek ki kahve yalnızca insanı değil, düşünceyi de uyandırıyordu.

Osmanlı’da kahve sadece şehir hayatının değil, savaşın da bir parçasıdır. Askerler sefere giderken yanlarında kahve taşır. Uzun yürüyüşlerde ve gece nöbetlerinde onları ayakta tutan şey, çoğu zaman bir fincan kahvedir. Bu yüzden 1683’te gerçekleşen Battle of Vienna sonrasında geri çekilen Osmanlı ordusunun geride kahve çuvalları bırakması şaşırtıcı değildir. Rivayetlere göre Viyanalılar bu çuvallar sayesinde kahveyle tanışır. Osmanlı, Viyana’dan çekilirken geride sadece bir savaş değil, bir kültür bırakmıştır.

Kahve kısa sürede Avrupa’ya yayılır. Başlangıçta “Türk içeceği” olarak mesafeyle karşılanan bu içecek, zamanla kıtanın vazgeçilmezlerinden biri hâline gelir. Yemen’in kahveyi saklama çabaları da uzun sürmez; Baba Budan’ın çekirdekleri gizlice Hindistan’a götürdüğü anlatılır. Ardından kahve dünyanın dört bir yanına yayılır ve bugün en büyük üreticilerden biri Brazil olur.

Tüm bu yolculuk içinde Türk kahvesi ise kendine özgü bir yer edinir. Çok ince öğütülen kahvenin cezvede pişirilmesi, köpüğüyle birlikte sunulması ve yanında suyla ikram edilmesi onu diğer kahvelerden ayırır. Türk kahvesi, sadeliğin içindeki karakterdir.

Bir zamanlar yasaklanan, tartışılan ve hatta savaş meydanlarında taşınan kahve, bugün dünyanın dört bir yanında insanları aynı masanın etrafında buluşturuyor. Belki de kahvenin asıl gücü, insanları uyandırmasında değil; onları bir araya getirmesinde yatıyor.